भोला खतिवडा
वनजंगल खोला नालाका प्रसङ्ग प्राय साहित्य सिर्जनाहरुमा आउने गर्दछन् । तथापी पर्यावरण क्षेत्रमा भएका उपलव्धी, योगदान, मानव जीवनसँग जोडिएका विषयहरु साहित्यको मूलप्रवाहमा आउन सकेको पाइन्न । त्यसैले बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालय र जिरी नगरपालिकाले पहिलो पटक पर्या साहित्य महोत्सवको आयोजना गरिरहेको छ । नेपालको स्वीजरलैण्ड भनेर चिनिने जिरीमा यो महोत्सव आयोजना हुँदैछ । बागमती प्रदेशका १३ वटै जिल्लाका पर्या क्षेत्रमा क्रियाशिल साहित्यकार, वन कर्मी, पत्रकार, संघसंस्था तथा नागरिकहरूको सहभागीता रहनेछ । २०८२ चैत्र २७ देखि २९ सम्म चल्ने यो महोत्सवको उद्घाटन २८ गते विहान हुनेछ । झाँकी सहित जिरी वजार परिक्रमा गरी उद्घाटन सत्रमा रुपान्तरित हुनेछ । प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्री भरत वहादुर केसीको प्रमुख आतिथ्यता रहनेछ ।
साहित्यमा प्रकृतिको उपस्थिति, तर सीमित विमर्श
वन, जंगल, खोला–नाला र जैविक विविधताका प्रसङ्गहरू नेपाली साहित्यमा बारम्बार भेटिन्छन्। प्रकृतिका दृश्यहरू कवितामा सजिन्छन्, कथामा बग्छन् र निबन्धमा झल्किन्छन्। तर, पर्यावरणीय योगदान, जलवायु परिवर्तन, दिगो विकास र मानव जीवनसँगको गहिरो सम्बन्ध जस्ता विषयहरू अझै साहित्यको मूल प्रवाहमा सशक्त रूपमा प्रवेश गर्न सकेका छैनन्। यही खालको कमीलाई महसुस गर्दै बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालय र जिरी नगरपालिकाको संयुक्त पहलमा पर्यासाहित्य क्षेत्रमा क्रियाशिल संघसंस्थाहरू खासगरी भानुविद्यापती साहित्य प्रतिष्ठान, वन तथा वातावरण साहित्यिक समूह,, नेपाल पर्यासाहित्य प्रतिष्ठानको समन्वयमा महोत्सव आयोजना गरिएको छ । त्यसैगरी एन्साव, फेकोफन दोलखा, नेपाल पत्रकार महासंघ दोलखा, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष लगायतका संघसंगठनहरूको सहकार्य रहेको छ । प्रथम पर्या–साहित्य महोत्सव आयोजना गर्ने यो सामुहिक पहल आफैंमा समयसापेक्ष र सान्दर्भिक कदम हो।यो पहल, समन्वय र सहकार्यले एक कार्यक्रम मात्र सम्पन्न गर्ने मात्रै नभइ अभियानको रूपमा स्विकार गरेको आभासको झल्को दिएको छ ।
जिरीस् प्रकृति र पहिचानको सजीव संगम
“नेपालको स्वीजरल्यान्ड”भनेरचिनिनेजिरीप्राकृतिकसौन्दर्य, जैविक विविधता र सांस्कृतिक मौलिकताको अनुपम संगम हो। करिब २११ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको झण्डै ७० प्रतिशत भूभाग वनजंगलले ढाकिएको छ। हरियालीले भरिएको यो क्षेत्र केवल पर्यटकका लागि मात्र आकर्षक होइन, प्रकृति र वातावरणसँग सम्बन्धित विमर्शका लागि पनि उत्तिकै उपयुक्त छ। यही कारणले जिरीलाई पर्या–साहित्य महोत्सवको थलो बनाइनु आफैंमा अर्थपूर्ण छनोट हो।
समृद्धि र सम्भावनाबीचको अधुरो पक्ष
वागमती प्रदेश प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जैविक विविधताले सम्पन्न प्रदेशका रूपमा चिनिन्छ। करिब ५३ प्रतिशत भूभाग वनले ढाकिएको यस प्रदेशले वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यति धेरै प्राकृतिक सम्पदाका बाबजुद पनि वातावरण र प्रकृतिसँग सम्बन्धित साहित्यिक सिर्जनाको व्यवस्थित अभिलेखीकरण र प्रवर्द्धन अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको देखिँदैन। यसै सन्दर्भमा पर्या–साहित्य महोत्सवको अवधारणा एउटा महत्वपूर्ण हस्तक्षेपका रूपमा अघि आएको छ, जसले सम्भावना र अभ्यासबीचको दूरी घटाउने प्रयास गर्नेछ।
यस महोत्सवलाइ उपलव्धी वनाउनकालागि प्रदेश स्तर, जिल्ला र स्थानीय स्तरमा समितीहरू गठन भएका छन् ।यस समितिमा वन तथा वातावरण मन्त्रालय, पर्यासाहित्य समूह, साहित्यकार, पर्या क्षेत्रका संघसंस्था, पत्रकारहरूको प्रतिनिधित्व रहेको छ । जिरीमा स्थलगत अवलोकन, चरिकोटमा वन मन्त्री भरत केसीको उपस्थीतिमा तयारी छलफल र काठमाडौमा पर्या क्षेत्रका साहित्यकार सहितको छलफल भएको थियो । यस महोत्सवलाइ सवै तिरबाट महत्व दिइएको छ । यसै महोत्सवको सन्दर्भ पारेर नेपाल पत्रकार महासंघ वाग्मतीले वन तथा वातावरण मन्त्रालयसँगको सहकार्यमा १३ वटै जिल्लाका पत्रकारहरूको सहभागितामा एक तालिम समेत आयोजना गरीएको छ । चैत्र २६ देखी २७ सम्म वन, वातावरण र जलवायुको क्षेत्रमा केन्द्रीत तालिम हुनेछ ।
महोत्सवस् केवल कार्यक्रम होइन, साझा प्रतिबद्धता
दोलखाको जिरीमा आयोजना हुन लागेको यो महोत्सव केवल सांस्कृतिक वा साहित्यिक जमघट मात्र होइन, वातावरणीय चेतना विस्तार गर्ने, दिगो विकासको अवधारणा स्थापित गर्ने र हरित सोचलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने साझा प्रतिबद्धता हो। २०८२ साल चैत्र २७ देखि २९ गतेसम्म सञ्चालन हुने यस महोत्सवको औपचारिक उद्घाटन २८ गते बिहान हुनेछ। झाँकीसहित जिरी बजार परिक्रमा गर्दै उद्घाटन सत्रमा रूपान्तरण हुने कार्यक्रमले स्थानीय संस्कृति र जनसहभागिताको झल्को दिनेछ। बागमती प्रदेशका वन तथा वातावरण मन्त्री भरतबहादुर केसीको प्रमुख आतिथ्यता रहने यस कार्यक्रमले नीतिगत र व्यवहारिक तहबीचको सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रकृति, साहित्य र दिगो भविष्यको त्रिवेणी
यस महोत्सवको मूल विषय “प्रकृति, साहित्य र दिगो भविष्य”राखिएकोछ, जसले यसको उद्देश्यलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। आजको विश्व जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय संकट र जैविक विविधताको ह्रासजस्ता चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा साहित्यले चेतना जगाउने प्रभावकारी माध्यमको रूपमा काम गर्न सक्छ। साहित्य केवल भावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यम मात्र नभई समाजलाई सोच्न, बहस गर्न र परिवर्तनतर्फ अग्रसर गराउने शक्तिशाली साधन पनि हो भन्ने सन्देश यस महोत्सवले प्रवाह गर्नेछ।
सिर्जना र संवादको सजीव मञ्च
तीन दिनसम्म सञ्चालन हुने यस महोत्सवमा विविध कार्यक्रमहरू समेटिएका छन्, जसले ज्ञान, अनुभव र सिर्जनात्मकताको आदान–प्रदान गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछन्। उद्घाटन सत्रदेखि कीनोट सम्बोधन, प्यानल छलफल, फोटो प्रदर्शनी, गजल र कविता वाचन, स्थानीय स्थल भ्रमण र प्रत्यक्ष साहित्य सिर्जना जस्ता गतिविधिहरूले सहभागीहरूलाई बहुआयामिक अनुभव दिनेछन्।गजलसाँझ र सांस्कृतिक कार्यक्रम महोत्सवलाइ रौनक दिने विषयहरू हुन् । विशेषगरी, प्रकृतिको काखमै बसेर गरिने साहित्य सिर्जनाले सहभागीलाई प्रत्यक्ष अनुभूति दिलाउनेछ, जसले सिर्जनालाई अझ जीवन्त र प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
सहभागितास् प्रदेशदेखि समुदायसम्मको समावेशिता
महोत्सवमा बागमती प्रदेशका १३ वटै जिल्लाबाट पर्यावरण क्षेत्रमा क्रियाशील साहित्यकारहरूको सहभागिता रहनेछ। यसका साथै वनकर्मी, पत्रकार, राष्ट्रिय स्तरका स्रष्टा र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताले कार्यक्रमलाई अझ व्यापक र समृद्ध बनाउनेछ। यसले साहित्यकार र वनकर्मीबीच संवादको सेतु निर्माण गर्नेछ, जसबाट नीति निर्माण र व्यवहारिक अभ्यासबीचको दूरी घटाउन महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।यस महोत्सवमा सामुदायिक वन उपभोक्ताहरू, शिक्षक विद्यार्थीहरू लगायत आम नागरिकहरूको सहभागीता रहनेछ ।
उद्देश्य र उपलब्धिस् चेतनादेखि घोषणापत्रसम्म
यस महोत्सवको उद्देश्य साहित्यमार्फत वातावरण संरक्षणको सन्देश प्रवाह गर्नु, जिरीलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउनु र दिगो पर्यटन विकासमा टेवा पुर्याउनु हो। यसले प्रदेश सरकार, स्थानीय तह र समुदायबीच सहकार्यको सशक्त उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्नेछ। महोत्सवबाट पर्यावरणीय विषयमा केन्द्रित साहित्य सिर्जनालाई नयाँ दिशा मिल्नेछ भने जिरीको हरित तथा साहित्यिक पहिचान अझ सुदृढ हुनेछ। विशेषगरी, वन र वातावरणलाई साहित्यको मूल प्रवाहमा ल्याउने प्रतिबद्धतासहितको घोषणापत्र जारी हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसले भविष्यका लागि मार्गनिर्देशन गर्नेछ।त्यतीमात्रै हैन पर्या केन्द्रीत साहित्यिक व्यक्ती र समूहहरूको नेटवर्किङ हुने संभावना पनि देखिन्छ ।
दिगो विकासको अपरिहार्यता
आजको समयले केवल विकास होइन, दिगो विकासको माग गरिरहेको छ। प्रकृति र विकासबीच सन्तुलन कायम नगरी मानव सभ्यताको भविष्य सुरक्षितरहन सक्दैन। यस्तो अवस्थामा पर्या–साहित्य महोत्सवजस्ता पहलहरूले समाजमा सकारात्मक सोच, जिम्मेवारीबोध र चेतनाको विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यसले मानिसलाई प्रकृतिप्रति संवेदनशील बनाउँदै दिगो जीवनशैलीतर्फ प्रेरित गर्नेछ।
एउटा सुरुवात, दीर्घकालीन यात्रा
अन्ततः, जिरीमा आयोजना हुन लागेको प्रथम बागमती पर्या–साहित्य महोत्सव केवल केही दिनको कार्यक्रम मात्र होइन, दीर्घकालीन सोच र अभियानको सुरुवात हो। यसले प्रकृति, साहित्य र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउँदै दिगो भविष्यतर्फ एउटा सार्थक र सशक्त पाइला चाल्नेछ।प्रकृति, साहित्य र दिगो भविष्यको साझा यात्राकालागि—जिरीमा हुने यो महोत्सव सफलताको हार्दिक शुभकामना।
