आगामी महिना मुख्य सचिव एकनारायण अर्यालको कार्यकाल सकिदैछ । अबको भावी मुख्य सचिव को होला ? चासो र चर्चा शुरु भएको छ, प्रशासनिक वृत्तमा । जसरी विचौलियाहरुका जोडबलका बाबजुत पनि प्रहरीको आइजीपीमा वरियताका आधारमा पहिलो नम्बरका रहेका दानबहादुर कार्कीलाई बनाइयो के उसैगरी प्रशासनिक वृत्तमा सुमन अर्याल नै मुख्य सचिव होलान वा कृष्णहरि पुष्करले बाजी मार्लान वा बीचबाट अर्थ सचिव घनश्याम उपाध्यायको पल्लाभारी होला ? चासो र चर्चा संगसंगै छ।
१३ भदौ २०८१ मा मुख्य सचिवको कुर्सीमा पुगेका अर्याल यही मंसिर १२ पछि अनिवार्य अवकाशमा जानेछन् । ५८ वर्षे उमेरहदका कारण उनी अवकाशमा जानेछन् । त्यस पछि सुशीला सरकारको समेत परिक्षण हुनेछ भनिदैछ । वचनमा जतिसुकै लोकतन्त्रको सरस्वती बसे पनि व्यवहारमा चाहिँ हरेक सत्ताले एसम्यानलाई काखी च्याप्दै आएको छ ।
बलरामसिंह मल्ल रिटायर्डको मुखमा पुगिसकेका थिए । उनीभन्दा पहिले कानून सचिव तीर्थमान शाक्य घर जाने भए । ती दुईको अवकाश एकाध महिनाभित्र हुँदै थियो । शाक्यलाई जसरी पनि मुख्यसचिव बनाउन ओमकार श्रेष्ठ, रामकृष्ण ताम्राकार र अमिता कपालीहरुबाट लविङ्ग शुरु भयो, फलतः मल्ललाई जर्मनीको लागि राजदूत बनाइयो भने शाक्यले मुख्यसचिव बने उनीभन्दा सिनियरहरु हेरेका हेर्यो ।
सरकारले तत्कालीन मुख्यसचिव लोकदर्शन रेग्मीको राजीनामा स्वीकृत गर्दै मुख्यसचिवमा शंकरदास वैरागीलाई नियुक्त गर्यो, रोलक्रम मिचेर । वैरागीलाई प्रक्रिया मिचेरै मुख्यसचिव बनाइएको थियो । लोकदर्शन रेग्मीले कार्यकाल पूरा ग्रेर मुख्यसचिवबाट राजीनामा दिएको भए वैरागी सो पदमा पुग्न सक्ने नै थिएनन।
तर रेग्मीले कार्यकाल पूरा हुन करिब २० दिनअघि नै मुख्यसचिवबाट राजीनामा गरी वैरागीलाई सो पदमा पुग्ने वाटो खुला गरिदिएको थियो। पछि तिनैलाई राजदूत बनाइयो । यस अघि सोमलाल सुवेदीलाई उसैगरी छिर्के हानेर राजीनामा गर्न लगाइयो । लोकदर्शन रेग्मीले पूरा कार्यकाल ’काम गरेका भए चन्द्रकुमार घिमिरे, विश्वनाथ ओली र मधुसुधन अधिकारीमध्येबाट एकले मुख्यसचिव बन्ने अवसर पाउँथे । बदलामा एमाले निकट
मानिएका तिनै चन्द्रकुमार घिमिरेलाई बेलायतको राजदूत बनाएर खटाइयो । परराष्ट्र सेवामा नै रहंदा अधिकांश समय विदेशमै बिताएका व्यक्ति हुन शंकरदास बैरागी । जो संग मुलुकभित्रको समग्र कर्मचारी प्रशासन बुझेको अनुभव नै थिएन । परराष्ट्र मन्त्रालयको र विदेशी नियोगमा मात्र जागिरे जीवनमा झण्डै ३ दशक समय बिताएका बैरागीले प्रशासन र प्राविधिक सेवाका एकाधबाहेक कर्मचारी नै चिन्दैन थिए। उनी सुरुदेखि नै परराष्ट्र सेवाका कर्मचारी भएकोले उनीसँग फराकिलो ढङ्गले काम गरेको अनुभव थिएन ।
निर्णय क्षमता कमजोर भएका उनै बैरागी मुख्य सचिवको कुर्सीमा पुगे । उसो त यस अघि केशव राजभण्डारीलाई म्याद नथपी विमल कोइरालालाई मुख्यसचिव बनाए । रोलक्रममा रहेका शम्भु खनाल र श्रीकान्त रेग्मीलाई कांग्रेस हुँदाहुँदै पनि मुख्यसचिव बन्न हुँदैन भनियो । सरकारको उक्त रवैयाप्रति असहमति जनाउँदै ती दुईले सचिवबाट राजिनामा दिए। पछि राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनकालमा पनि पालोमा बसेका गृहसचिव चण्डी श्रेष्ठलाई लोप्पा खुवाएर धेरै जुनियर लोकमानसिंह कार्कीलाई मुख्यसचिव बनाइयो । तिनै लोकमान पछि अख्तियार प्रमुख भए ।
कार्कीभन्दा माथिका कुनै पनि वरिष्ठ सचिवले खनालले र रेग्मीले झैँ राजिनामा दिएर बाहिरिने ऑट गरेनन् । त्यसबखत रोलक्रममा अर्थसचिव भानु आचार्य पनि थिए । पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना प्रिय विराज बखतीलाई पाखा लगाएर जनचाहनाअनुरूप कालु पाण्डेलाई सेनापति बनाएकै शैलीमा पछिल्लो समय सत्ता र शक्तिले कर्मचारीहरु च्याप्दै जाँदा निजामती क्षेत्र समेत धुलिसाथ हुँदैछ ।
प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले पनि मुख्यसचिवको ’गेम प्लान’ रचेका थिए तर, त्यो सफल हुन सकेन। उनले त्यसबेलाका मुख्यसचिव लीलामणि पौडेललाई हटाएर अर्को व्यक्तिलाई मुख्यसचिव बनाउन धेरै कोशिस गरे ।
पौडेललाई राजिनामा दिएर राजदूतमा जान पटक पटक दबाब दिएका थिए तर उनले प्रधानमन्त्री कोइरालालाई एकपटक ’म तोकिएको कार्यकाल पूरा गर्छ । राजिनामा दिन्नँ । बाँकी के गर्नपर्छ गर्नस्’ भनिएपछि उनलाई हटाउने प्रयत्न त्यत्तिकै तुहिएको पनि उनको सहकर्मीहरुले बिर्सिएका छैनन् । उसो त ०६३ सालको ब्याचबाट २७ मध्ये ७ नम्बरका पौडेललाई
