नेपालमा पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज भएको जिल्ला चितवन हो।पहिला शाही चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्ष भनिन्थ्यो । अहिले शाही हटाएर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्ष भएको छ ।मध्यवर्ती क्षेत्र पनि छ । मध्यवर्ति क्षेत्रका सामुदायिक वनहरूमा जिप सफारी हुने गर्दछ । त्यहाँ सन्ध्याकालिन सफारी गर्ने चलन छैन वा पाइन्न । यो नपाइनुको कारण निकुञ्जको कानूनले हुनसक्छ। तर सामुदायिक वनहरूमा सो संभावना रहन्छ । सन्ध्याकालिन जंगल सफारी गर्न सकेमा पर्यटकको वसाइ लम्विन सक्ने, स्थानीय स्तरमा विभिन्न रोजगार तथा उद्मम व्यवस्थापन हुन सक्ने अनी सामुदायिक वनहरूमा आम्दानी पनि वढ्रने विषयमा केही महिनादेखि छलफल भैरहका थिए ।यसमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरू र पर्यटन व्यवसायीहरूको पनि चासो थियो ।
पहिचानयुक्त सामुदायिक वन
नेपाल जैविक विविधताको दृष्टिले विश्वमै महत्वपूर्ण स्थान ओगटेको देश हो, र त्यसभित्र पनि चितवन जिल्ला विशेष रूपमा अग्रणी मानिन्छ। उष्णकालिन वन, दुर्लभ वन्यजन्तु, विविध चराचुरुङ्गी तथा सामुदायिक सहभागितामा आधारित वन व्यवस्थापनका कारण चितवनले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै स्तरमा पहिचान बनाएको छ। नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज—चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज—यहाँ अवस्थित हुनु आफैंमा यसको महत्त्वको प्रमाण हो। यस निकुञ्जमा वर्षेनी हजारौं पर्यटकको आगमन हुने गर्दछ, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको छ।
चितवनको अर्को विशेषता भनेको यहाँका सामुदायिक वनहरू हुन्। नेपालमा सामुदायिक वन व्यवस्थापनको अवधारणा सफल अभ्यासको रूपमा स्थापित भएको छ, र चितवन यसको उत्कृष्ट उदाहरणहरूमध्ये एक हो। स्थानीय उपभोक्ताहरूले प्रत्यक्ष रूपमा वनको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोग गर्दै आएका छन्। यसले वन संरक्षण मात्र होइन, आयआर्जन, रोजगारी सिर्जना तथा सामाजिक विकासमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याषएको छ।
सन्ध्याकालीन जंगल सफारीस् पर्यटन प्रवर्द्धनको नयाँ आयाम
हाल चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा यसको मध्यवर्ती क्षेत्रमा जंगल सफारीहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। हात्ती सफारी, जिप सफारी, डुङ्गा सयर जस्ता गतिविधिहरूले पर्यटकलाई आकर्षित गर्दै आएका छन्। तर, यी गतिविधिहरू प्रायः दिनको समयमा सीमित छन्। यसले पर्यटकको बसाइ अवधि छोटो बनाउने र सम्भावित आम्दानी सीमित हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।
यसै सन्दर्भमा, सन्ध्याकालीन जंगल सफारी सञ्चालन गर्ने विषय पछिल्लो समय गम्भीर रूपमा उठान भएको छ। साँझपखको समयमा वन्यजन्तुको गतिविधि फरक र आकर्षक हुने भएकाले यस्तो सफारीले पर्यटकलाई नयाँ अनुभव दिन सक्छ। साथै, यसले पर्यटकलाई थप दिन बस्न प्रोत्साहित गर्ने भएकाले होटल व्यवसाय, गाइड सेवा, यातायात तथा अन्य सहायक क्षेत्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने देखिन्छ।
यस सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्नका लागि हालै डिभिजन वन कार्यालय चितवनको संयोजनमा एक महत्वपूर्ण स्थलगत भ्रमण सम्पन्न भएको छ। बागमती प्रदेशका वन तथा वातावरण मन्त्री भरत बहादुर केसीको नेतृत्वमा प्रदेश सांसदहरू, प्रमुख जिल्ला अधिकारी, सुरक्षा निकायका प्रमुखहरू, पर्यटन व्यवसायी तथा सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूको टोलीले टिकौली क्षेत्रबाट प्रस्तावित मार्गको अवलोकन गरेको थियो।
उक्त सम्भावित मार्गले तीनवटा सामुदायिक वन९पञ्चकन्या, चतुर्मुखी र भीमवली० लाई समेटेको छ। भ्रमणका क्रममा सो क्षेत्रमा पर्ने चतुर्मुखी सामुदायिक वनमा रात्रीकालीन बसाइका लागि मचान निर्माण भइरहेको पाइयो, जसले सन्ध्याकालीन तथा सम्भावित रात्रीकालीन गतिविधिहरूको संकेत गर्दछ। मार्गमा हिँड्दा हाम्रो टोलीले तीनवटा गैडा नजिकबाट अवलोकन गर्न पायौं, जुन आफैंमा दुर्लभ र रोमाञ्चक अनुभव हो। यसका अतिरिक्त मयुर, चित्तल, विभिन्न चराचुरुङ्गी लगायतका जैविक विविधताको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न पाइयो।सिमसार क्षेत्र, घाँसे मैदान समेत भएकोले यो मार्ग प्रभावकारि हुने देखियो ।
सम्भावनाबाट कार्यान्वयनतर्फ
भ्रमणपछि गरिएको सामूहिक समीक्षाले उक्त मार्ग सन्ध्याकालीन जंगल सफारीका लागि अत्यन्तै उपयुक्त रहेको निष्कर्ष निकालेको छ। यसलाई कार्यान्वयनमा लैजान सम्बन्धित सामुदायिक वनहरूले आफ्नो वन कार्ययोजनामा समावेश गर्नुपर्ने देखिएको छ। साथै, सुरक्षा, पूर्वाधार, तालिमप्राप्त गाइड, वन्यजन्तुको संरक्षण र पर्यटक व्यवस्थापनका विषयमा स्पष्ट कार्ययोजना आवश्यक पर्नेछ।
यदि व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न सकियो भने सन्ध्याकालीन सफारीले चितवनको पर्यटनमा नयाँ उचाइ थप्न सक्छ। यसले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्ने, युवाहरूलाई अवसर प्रदान गर्ने तथा सामुदायिक वनको आम्दानी वृद्धि गर्ने सम्भावना बोकेको छ।यहाँ सन्ध्याकालिन जंगल जिप सफारी सञ्चालन भएमा नेपालमा नैं पहिलो हुनेछ ।
यसबाट सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरू र पर्यटन व्यवसायीहरू समेत उत्साहित भएकाछन् । सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले वन कार्ययोजनमा यस सम्वन्धी व्यवस्था राखेर अगाडी वढ्न सकिने र यस कार्यमा प्रदेश मन्त्रालय तथा मातहत संरचनाले सहयोग गर्ने विचार वन तथा वातावरण मन्त्री भरत केसीले बताउनु भयो ।
नवजागृति सामुदायिक वनस् अग्रसर अभ्यासको उदाहरण
चितवन जिल्लाको भरतपुर महानगरपालिका वडा नं।११ मा अवस्थित नवजागृति सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह यस क्षेत्रमा एक उदाहरणीय संस्था बनेको छ। चैत्र ११ गते यस समूहले अगुवा उपभोक्ताहरूको भेला आयोजना गरेको थियो, जसको उद्देश्य सामुदायिक वन अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु थियो।
गत वर्ष गणेशमान वन संरक्षण पुरस्कारबाट सम्मानित यस समूहले इको पार्क निर्माण, पर्यावरणीय शिक्षा तथा स्थानीय सहभागितामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। यसको गतिविधिले सामुदायिक वन केवल काठ तथा घाँसको स्रोत मात्र नभई, पर्यटन, शिक्षा र सामाजिक विकासको केन्द्र बन्न सक्छ भन्ने सन्देश दिएको छ।
अगुवा उपभोक्ताहरूको भेलाले वन व्यवस्थापनमा पारदर्शिता, सहभागिता र नवप्रवर्तनको आवश्यकता औंल्याएको छ। यस्ता पहलहरूले दीर्घकालीन रूपमा वन संरक्षणलाई थप मजबुत बनाउने विश्वास लिन सकिन्छ।यस समूहमा कार्यरत कर्मचारीहरूका निम्ती सामाजिक सुरक्षा कोषमा आवद्द गराउने प्रकृया पनि थालनी भएको कुरा अध्यक्ष नारायण केसीले बताउनु भयो ।
बरण्डाभार वन संरक्षण क्षेत्रस् समन्वित व्यवस्थापनको अभ्यास
चितवनमा सामुदायिक वनहरूको सहकार्यमा सञ्चालित अर्को महत्वपूर्ण पहल हो—बरण्डाभार वन संरक्षण क्षेत्र। यो क्षेत्र १० हजार हेक्टरमा फैलिएको पाइन्छ । १७ वटा सामुदायिक वनहरूको संयुक्त प्रयासमा यस क्षेत्रको व्यवस्थापन हुँदै आएको छ।यी सामुदायिक वनले झण्डै ४ हजार हेक्टर वन व्यवस्थापन गरिरहेका छ्न् भने थप ६ हजार हेक्टर रहेको वन क्षेत्रको समेत संरक्षण गरिरहेका छन् । जैविक विविधताको संरक्षण, वन्यजन्तुको आवागमन मार्गको सुरक्षा तथा मानववन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा यस क्षेत्रको भूमिका उल्लेखनीय छ।
चैत्र १२ गते आयोजित परिषद्को बैठक तथा भेलामा बागमती प्रदेशका वन तथा वातावरण मन्त्री भरत बहादुर केसीको प्रमुख आतिथ्यता रहेको थियो। कार्यक्रममा प्रदेश सांसदहरू, स्थानीय तहका प्रमुखहरू तथा सबै सामुदायिक वनका अध्यक्ष तथा पत्रकारहरूको सहभागिता रहेको थियो।
भेलाले संरक्षण क्षेत्रलाई अझ जनमुखी बनाउने, सामुदायिक वन केन्द्रित कार्यक्रमहरू तर्जुमा गर्ने तथा दीर्घकालीन रणनीति तय गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण निर्णयहरू गरेको छ। विशेषगरी, संरक्षण क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारीहरूको भविष्य सुनिश्चित गर्न सामाजिक कल्याण कोषमा आबद्ध गराउने निर्णयले संस्थागत स्थायित्वतर्फ एक सकारात्मक कदम चालिएको छ।
समग्र परिदृश्य र आगामी बाटो
चितवनमा देखिएका यी गतिविधिहरूले नेपालको सामुदायिक वन व्यवस्थापन प्रणालीको परिपक्वता र सम्भावनालाई उजागर गरेका छन्। वन संरक्षण र उपयोगबीच सन्तुलन कायम गर्दै स्थानीय समुदायलाई केन्द्रमा राख्ने यो मोडेल अन्य क्षेत्रका लागि पनि प्रेरणादायी बन्न सक्छ।
सन्ध्याकालीन जंगल सफारी जस्तो नवीन अवधारणाले पर्यटन क्षेत्रलाई थप चलायमान बनाउनेछ। तर, यसलाई कार्यान्वयन गर्दा वन्यजन्तुको सुरक्षा, वातावरणीय सन्तुलन तथा स्थानीय समुदायको हितलाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। योजनाबद्ध विकास, प्रभावकारी अनुगमन तथा सरोकारवाला निकायबीचको सहकार्य यसका प्रमुख आधार हुनेछन्।
अन्ततः, चितवनले देखाएको यो मार्ग केवल एक जिल्लाको कथा होइन, नेपालको समग्र वन तथा पर्यटन विकासको सम्भावित दिशा पनि हो। सामुदायिक सहभागिता, नवप्रवर्तन र जिम्मेवार व्यवस्थापनको समन्वयबाट चितवनले अझ ठूलो उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने देखिन्छ।
