भोला खतिवडा
सवै समुदायका आफ्ना रितीथिती, चाल चलन, संस्कृती तथा परम्परा रहेका हुन्छन् ।खास गरी संस्कृतिहरू प्रकृतिसँग जोडीएका हुन्छन् ।मानिस प्रकृती पूजक हो । यसको मतलव मानिस प्रकृतीको उपज हो । यस मध्ये एक भूमि वा धर्ती पूजा प्राय सवै समुदायले गर्ने गर्दछन् । तौर तरिका फरक होला तर भूमि पूजा गर्ने चलन हुन्छ । यस खाल्का पूजाहरूलाइ नेपालका विभिन्न भुभागमा देख्ने मौका मिलेको छ ।सुदूर पश्चिममा मनाउने भूवा, गौरापर्व वा सुदूर पूर्व तिर मनाउने उभौली उधौली, साकेला पर्व अनी मध्य नेपाल तिर मनाउने धान्यपूर्णियमा, गोठधुप यसका केही उदाहरणहरू हुन् ।यस पटक भने थामी समुदायको भूमे पूजालाइ नजिकबाट हेर्ने मौका मिल्यो ।
थामी समुदाय स् पहिचान र बसोबास
सुदूरपश्चिममा मनाइने भुवा, गौरापर्व, पूर्वी नेपालका उभौलीउधौली र साकेला, मध्य नेपालतिरका धान्यपूर्णिमा, गोठधुप वा विभिन्न भूपूजाका परम्पराहरू प्रकृतिसँग गाँसिएका सांस्कृतिक अभ्यासका उदाहरण हुन् । यसै सन्दर्भमा यस पटक थामी समुदायको “भूमेपूजा”लाई नजिकबाट हेर्ने अवसर मिल्यो । त्यो केवल एउटा पूजा वा पर्व मात्र थिएन, बरु एउटा समुदायको जीवनदर्शन, इतिहास, प्रकृतिप्रतिको आस्था र सांस्कृतिक अस्तित्वको गहिरो अभिव्यक्ति थियो ।
थामी समुदाय नेपालको प्राचीन आदिवासी जनजातिमध्ये एक हो, जसको मुख्य बसोबास दोलखा जिल्लामा रहेको पाइन्छ । उनीहरूको संस्कृति प्रकृतिसँग अत्यन्त नजिक रहेको छ । भूमे पूजा, उभौलीउधौली, धामी नाच र ढ्याङ्ग्रो संस्कृतिले थामी समुदायको मौलिक पहिचान झल्काउँछ । भूमे पूजामा धर्ती, जंगल, पानी र पुर्खाप्रति श्रद्धा प्रकट गरिन्छ । खेतीपाती राम्रो होस्, गाउँघरमा शान्ति रहोस् र प्राकृतिक विपत्ति नआओस् भन्ने कामनासहित यो पूजा गरिन्छ ।
थामी समुदायको भेषभूषा पनि विशिष्ट प्रकारको छ । पुरुषहरूले प्रायः सेतो वा गाढा रंगका दौरा(जस्ता पोशाक, कम्मरमा पटुका तथा टाउकोमा फेटा वा लामो टुप्पी राख्ने गर्दछन् । विशेषगरी धामीहरूको लामो टुप्पी सांस्कृतिक चिनारीका रूपमा चिनिन्छ । महिलाहरूले रंगीन गुन्यु, चोलो, पछ्यौरा तथा परम्परागत गरगहना लगाउने गर्दछन् । उनीहरूको पोशाकमा स्थानीय मौलिकता र पहाडी जीवनशैलीको प्रभाव देखिन्छ ।
ढ्याङ्ग्रोको तालमा गीत गाउँदै र सामूहिक नृत्य गर्दै गरिने भूमे पूजा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो थामी समुदायको इतिहास, प्रकृतिप्रतिको आस्था र सांस्कृतिक एकताको जीवित अभिव्यक्ति पनि हो ।
थामीहरूको मुख्य बसोबास दोलखा जिल्लामा रहेको पाइन्छ । भीमेश्वर नगरपालिका वडा नं। १ स्थित राङराङथलीलाई थामी समुदायको उद्गमस्थलका रूपमा चिनाउने गरिन्छ । त्यहाँ अहिले थामी संग्रहालय निर्माणका साथै विभिन्न पूर्वाधार विकासका कामहरू भइरहेका छन् । गोलाकार आकारको तिलक पोखरी त्यहाँको विशेष आकर्षण मानिन्छ ।
कालिञ्चोक गाउँपालिकामा थामी जातिका राजा खण्डुराजाको दरबारको अवशेष फेला परेको चर्चा पनि स्थानीय स्तरमा सुनिन्छ । त्यहाँ उत्खननको काम भइरहेको बताइन्छ । यस्ता ऐतिहासिक संकेतहरूले थामी समुदायको पुरानो सभ्यता र संगठित सामाजिक संरचनाको अनुमान गर्न सकिन्छ ।
कतिपय इतिहासकार तथा संस्कृतिविद्हरूले थामी समुदायलाई किराँत वंशसँग पनि जोड्ने गरेका छन् । काठमाडौं उपत्यकामा किराँत शासन रहँदा केही समूह पूर्वतिर सर्दै दोलखामा आएर बसोबास गर्न थालेको किंवदन्ती पाइन्छ । अहिले दोलखामा मात्र करिब ३४ हजार थामी समुदायका मानिस बसोबास गर्ने अनुमान छ । सिन्धुपाल्चोक, रामेछाप, इलाम लगायतका जिल्लामा पनि उनीहरूको उपस्थिति रहेको छ । रोजगार, शिक्षा र अवसरको खोजीमा धेरै थामीहरू भारतको दार्जिलिङ र सिक्किम क्षेत्रमा समेत बसाइँ सरेका छन् ।
प्रकृतिपूजक संस्कृति
थामी समुदायको सांस्कृतिक जीवन प्रकृतिसँग अत्यन्त निकट छ । जंगल, डाँडा, खोल्सो, पानीका मुहान, भूमी र पुर्खालाई उनीहरूले विशेष सम्मान गर्ने गर्दछन् । उनीहरूको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासमा प्रकृतिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण देखिन्छ ।
भूमे पूजा मूलतः धर्ती र भूमिको पूजा हो । खेतीपाती राम्रो होस्, प्राकृतिक विपत्ति नआओस्, गाउँघरमा शान्ति रहोस्, पशुचौपाया स्वस्थ रहून् र समुदायमा सुख–समृद्धि आओस् भन्ने कामनासहित यो पूजा गरिन्छ । भूमिलाई जीवित शक्ति र पालनकर्ता आमाका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण यसमा स्पष्ट देखिन्छ ।
थामी समुदायमा धामीहरूको विशेष स्थान हुन्छ । धामीहरूलाई आध्यात्मिक शक्ति भएका व्यक्ति मानिन्छ, जसले देवता र मानिसबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने विश्वास गरिन्छ । भूमे पूजाका अवसरमा धामीहरू परम्परागत पोशाकमा सजिन्छन् । उनीहरूको लामो टुप्पी विशेष चिनारीका रूपमा देखिन्छ । ढ्याङ्ग्रो बजाउँदै, गीत गाउँदै र मन्त्रोच्चारण गर्दै उनीहरू भूमेथानसम्म पुग्ने दृश्य अत्यन्त आकर्षक र सांस्कृतिक रूपमा गहिरो अर्थ बोकेको हुन्छ ।
ढ्याङ्ग्रोको ताल केवल संगीत होइन, त्यो प्रकृतिसँग संवाद गर्ने माध्यम जस्तो लाग्छ । सामूहिक रूपमा गाइने गीतहरूमा पुर्खा, जंगल, खेती, दुःख–सुख र समुदायको इतिहास बोलिरहेको अनुभूति हुन्छ । उनीहरूको नृत्यमा केवल मनोरञ्जन होइन, सामूहिकता, ऊर्जा र आध्यात्मिक चेतना मिसिएको पाइन्छ ।
तुनमुन डाँडाको भूमे पूजा
नेपाल थामी समाज, विगु गाउँपालिका वडा नं। ८ वडा समितिले यस वर्ष तुनमुन डाँडामा भूमे पूजा आयोजना गरेको थियो । २०८३ साल जेठ ९ गते सम्पन्न उक्त कार्यक्रममा बागमती प्रदेश सरकारका वन तथा वातावरण मन्त्री भरत केसी प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी हुनु भएको थियो ।कार्यक्रममा थामी समुदायबाट प्रतिनिधित्व गर्ने सांसद ठुला थामी, जिल्ला समन्वय समिति दोलखाका पूर्व प्रमुख डबल पाण्डे, विगु गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष देविका थामी, नेपाल थामी समाजका केन्द्रीय अध्यक्ष रणबहादुर थामी, पत्रकार टेकराज थामी, थामी समुदायका कलाकारहरूको लगायत समुदायका अगुवा व्यक्तित्वहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो ।
छिमेकी पालिका तथा वडाबाट पनि थामी समुदायका मानिसहरू सांस्कृतिक झाँकी र धामी नाचसहित कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए । तुनमुन डाँडामा पुग्दा त्यो क्षेत्र केवल एउटा कार्यक्रमस्थल जस्तो लाग्दैनथ्यो, बरु एउटा जीवित सांस्कृतिक संग्रहालयजस्तो अनुभूति हुन्थ्यो ।
ढ्याङ्ग्रोको आवाज, सामूहिक गीत, परम्परागत भेषभूषा, धामीहरूको नृत्य, पुर्खालाई सम्झने शैली र भूमिप्रतिको सम्मानले वातावरण अत्यन्त भावनात्मक र ऊर्जाशील बनेको थियो ।पुरूष अतिथीहरू जतीलाइ सेतो फेटा बाँधिदिने चलन रहेछ ।
पूजापछि आयोजित औपचारिक कार्यक्रममा थामी समुदायको भाषा, संस्कार, रहनसहन, भेषभूषा र सांस्कृतिक संरक्षणका विषयमा चर्चा गरिएको थियो । समुदायको उत्थान, भाषा संरक्षण र सांस्कृतिक जागरणमा योगदान पुर्यााउने व्यक्तिहरूलाई सम्मान समेत गरिएको थियो ।
हराउँदै गएको मौलिकता
आधुनिकता, बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगार र प्रविधिको तीव्र प्रभावका कारण नेपालका धेरै मौलिक संस्कृतिहरू संकटमा पर्दै गएका छन् । नयाँ पुस्तामा आफ्नो भाषा, पोशाक, गीत र परम्पराप्रतिको चासो घट्दै गएको गुनासो धेरै समुदायमा सुनिन्छ । थामी समुदाय पनि यस चुनौतीबाट अलग छैन ।
यद्यपि यस्ता भूमे पूजा, उभौलीउधौली, धामी नाच र सामूहिक सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले समुदायलाई आफ्नो पहिचानसँग जोड्ने काम गरिरहेका छन् । यस्ता कार्यक्रमले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र संस्कृतिबारे जान्ने अवसर दिन्छन् ।मैले केही युवाहरूसँग यस विषयमा चासो राख्दा पछि धामी बन्न सक्ने संभावना रहेको समेत बताए ।
प्रकृतिको सम्मान गर्ने संस्कृतिहरू अहिलेको वातावरणीय संकटका बेला अझ बढी सान्दर्भिक देखिन्छन् । जंगल विनाश, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक असन्तुलनका बीच प्रकृतिलाई देवताका रूपमा सम्मान गर्ने परम्पराबाट आधुनिक समाजले पनि धेरै कुरा सिक्न सक्छ ।
थामी समुदायको भूमे पूजा केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान होइन । यो प्रकृतिप्रतिको आस्था, पुर्खाप्रतिको सम्मान, सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक अस्तित्वको जीवित अभिव्यक्ति हो । ढ्याङ्ग्रोको ताल, धामीहरूको नृत्य, भूमिप्रतिको श्रद्धा र सामूहिक सहभागिताले एउटा यस्तो सभ्यताको झल्को दिन्छ, जसले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई अझै जीवित राखेको छ ।नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउन यस्ता संस्कृतिहरूको संरक्षण आवश्यक छ । किनकि संस्कृति हराउनु भनेको केवल एउटा समुदायको परम्परा हराउनु होइन, त्यो मानव सभ्यताको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हराउनु पनि हो ।
