भोला खतिवडा
२०७८ साल वैशाख महिना कोरोनाको कहरमा थियो विश्व नैं ।म त्यती बेलामा काठमाडौंमा थिँए । निशेधाज्ञा थियो । घर वाहिर जान पाइदैनथ्यो । कोरोना महामारीको दोस्रो श्रृखला थियो, यो ।पहिलो भन्दा दोस्रो जटिल थियो । चिनजानकाको नैं ज्यान लुटि सकेको थियो । वैशाख २८ गते लोकप्रिय नेता पशुपति चौलागाईंको कोरोना भाइरसले हामी विचबाट भौतीक शरिर लग्यो । उहाँको भौतिक शरिरको नजिक पुगेर विदाइ गर्न पनि सकिएन । त्यस बेलमा म घरमा वसेर विगत संझदै लेखिरहेको थिएँ तर उहाँको निधन पछि लेख्न सकिन । केही दिन पछि मात्र उहाँकै वारेमा केहि लेखेको थिएँ । उहाँको स्मृति दिवसको दिन २०८३ को वैशाख २८ गते त्यो सामाग्री खोजें । अनी त्यही विषयलाइ पुनः सम्पादन गर्दै यहाँ प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरेको छु ।
आत्मीयता, प्रेरणा र सहकार्यको एउटा अविस्मरणीय यात्रा
कोरोना महामारीले संसारलाई केवल स्वास्थ्य संकटमा मात्र धकेलेन, मानिसहरूको मन, सम्बन्ध र जीवनशैलीलाई समेत गहिरो चोट पुर्यावयो। त्यो समय यस्तो थियो, जब मानिसहरू एकअर्कासँग भेट्न सक्दैनथे, आफन्तको अन्तिम बिदाइमा समेत उपस्थित हुन सक्दैनथे। घरभित्र बन्द भएर मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमार्फत दुःख साट्नु नै बाध्यता बनेको थियो।
यही कठिन समयमै आदरणीय पशुपति चौलागाईंको आकस्मिक निधनको खबर आयो। त्यो समाचारले मनलाई असाध्यै झस्कायो। महामारीका कारण यसअघि पनि आफन्तहरू गुमाइसकेको मनलाई यो अर्को ठूलो चोट थियो। उहाँको निधनपछि केही दिनसम्म कम्प्युटर खोल्न मन लागेन। लेख्न खोज्दा अक्षरहरू नै बिथोलिएजस्तो लाग्थ्यो। मनभरि छटपटी थियो, तर त्यो छटपटी कसरी पोख्ने भन्ने थाहा थिएन।
आज उहाँ भौतिक रूपमा हामीबीच हुनुहुन्न, तर उहाँसँगका संवाद, प्रेरणा, हप्की, सुझाव र आत्मीय व्यवहारहरू स्मृतिमा गहिरो गरी बसेका छन्। ती सम्झनाहरू केवल एउटा नेतासँगको सम्बन्धका कथा मात्र होइनन्, एउटा दुर्लभ मानवीय व्यक्तित्वको झल्को पनि हुन्।
सबैलाई नजिकको अनुभूति गराउने नेता
पशुपति दाइको व्यक्तित्वको सबैभन्दा विशेष पक्ष थियो—उहाँले मानिसहरूलाई सहज रूपमा आफ्नो बनाउने क्षमता। उहाँसँग भेट्ने धेरैले आफूलाई उहाँको नजिकको मान्छे ठान्थे। पछि सामाजिक सञ्जालमा अरूका अनुभव पढ्दा थाहा भयो, उहाँले यो आत्मीयता धेरैसँग बाँड्नुभएको रहेछ।
आजको राजनीतिक संस्कृतिमा नेताहरू जनतासँग टाढिँदै गएको गुनासो बारम्बार सुनिन्छ। तर पशुपति दाइ फरक हुनुहुन्थ्यो। उहाँ नियमित रूपमा साथीभाइ, कार्यकर्ता, अभियन्ता र विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिहरूसँग संवादमा रहनुहुन्थ्यो।
कृषिसम्बन्धी नयाँ सामग्री भेटेमा मलाई मेसेन्जरमा पठाइदिनुहुन्थ्यो। मैले लेखेका लेखहरू पढेर प्रतिक्रिया दिनुहुन्थ्यो। विशेषगरी कृषि, सहकारी र सामाजिक अभियानसम्बन्धी विषयमा उहाँको चासो उल्लेखनीय थियो।
धेरै पटक मैले सोचेको थिएँ—सायद उहाँको यस्तो व्यवहार केही सीमित व्यक्तिसँग मात्र होला। तर उहाँको निधनपछि सामाजिक सञ्जालमा आएका सयौं प्रतिक्रियाले स्पष्ट गरिदियो कि उहाँ धेरैका लागि त्यत्तिकै आत्मीय हुनुहुन्थ्यो। यही कारण उहाँको बिदाइले विभिन्न क्षेत्रका मानिसहरूलाई एकसाथ भावुक बनायो।
वन अभियानमा भएको पहिलो कठोर भेट
२०६५ सालतिर गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रसम्बन्धी आन्दोलन चलिरहेको थियो। त्यसबेला संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापनको जिम्मा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषलाई दिने निर्णय भएको थियो। सामुदायिक वन अभियानमा लागेका हामीहरूलाई यो व्यवस्था जनअधिकारविरोधी लागिरहेको थियो।
संरक्षण क्षेत्र सञ्चालनसम्बन्धी कानुनमा समुदायको भूमिका कमजोर देखिएकाले आन्दोलन चर्किएको थियो। हामीले जिल्ला बन्द र कालो झण्डा प्रदर्शनसम्मको कार्यक्रम घोषणा गरेका थियौं।
त्यही क्रममा नयाँ बानेश्वरको एउटा रेस्टुरेन्टमा पशुपति दाइसँग भेट भयो। उहाँसँग आनन्द पोखरेल र लालकुमार दाइ पनि हुनुहुन्थ्यो। मैले संरक्षण क्षेत्रले पार्ने असर र हाम्रो आन्दोलनको कारण विस्तारमा राखें। उहाँले ध्यान दिएर सुनिरहनुभयो।
छलफलपछि प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालसँग भेट्ने समय उहाँले नै मिलाइदिनुभयो। हामी एउटै गाडीमा बाल्खुस्थित पार्टी कार्यालयतर्फ लाग्यौं। म निकै खुसी थिएँ, किनकि उद्घाटन कार्यक्रम रोक्ने सम्भावना बढेको थियो।
तर बाटोमै अचानक पशुपति दाइले मलाई कडा रूपमा हप्काउनुभयो।
“कालो झण्डा देखाउने निर्णय गर्नेरु पार्टीभित्र छलफल नगरी यस्तो आन्दोलन गर्नेरु”
उहाँको स्वर निकै कठोर थियो। म चुप लागेर बसें। वास्तवमा उहाँको गुनासो एक हदसम्म सही पनि थियो। आन्दोलनको प्रक्रियागत पक्षमा कमजोरी थियो।
त्यस बेला उहाँको हप्कीले नराम्रो लागेको थियो। तर पछि बुझ्दै जाँदा त्यो गालीभित्र एउटा राजनीतिक प्रशिक्षण लुकेको रहेछ। प्रधानमन्त्रीसँग भेट भएपछि उद्घाटन कार्यक्रम रोकियो। फर्कने क्रममा उहाँले आन्दोलन सञ्चालन गर्ने शैली, संवादको महत्व र पैरवीको तरिकाबारे विस्तारमा सम्झाउनुभयो।
उहाँले भन्नुभएको एउटा वाक्य अहिले पनि स्मृतिमा गुञ्जिरहेको छ—
“राजनीतिज्ञले सबै विषय जान्दैनन्। विषयमा लामो समय काम गरेका मानिसहरूले बुझाउने काम गर्नुपर्छ।”
यो भनाइले नेतृत्व र विषयविज्ञताबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्थ्यो।
कृषि अभियानतर्फ मोडिएको सोच
पछिल्लो समय म कृषि क्षेत्रमा सक्रिय हुनुको एउटा प्रमुख प्रेरणा पनि पशुपति दाइ नै हुनुहुन्थ्यो।
२०६६ सालतिर नयाँ बानेश्वरको एलिनाज क्याफेमा हामी कफी खाँदै थियौं। अचानक उहाँले कफीको कप उठाउँदैभन्नुभयो—
“भोला, हामीले अहिलेसम्म कति कप कफी खायौं होलारु”
मैले हाँस्दै भनें—“गनेरसाध्यछैनदाइ।”
उहाँले फेरि भन्नुभयो—
“कप त त्यही होला , तर कपभित्रको चीज उत्पादन गर्नुपर्छ।”
त्यसपछि उहाँले नेपालमा भइरहेको कृषि आयातको तथ्यांक सुनाउनुभयो। हामी उपभोग मात्र गरिरहेका छौं, उत्पादनतर्फ ध्यान दिन सकेका छैनौं भन्ने उहाँको चिन्ता स्पष्ट थियो।
त्यो संवादले मनभित्र गहिरो प्रभाव पार्योन। त्यसै दिन साथीहरूसँग छलफल सुरु भयो। आफ्नै जिल्लामा कृषि व्यवसाय गर्ने सोच विकसित भयो।
जग्गा खोज्ने, कम्पनी दर्ता गर्ने, लगानी जुटाउने काम सुरु भयो। तर सुरुवात सहज थिएन। समन्वय गर्ने साथी विदेशिनु पर्योर। योजना केही समय रोकियो। लगानी भइसकेको थियो, तर उत्पादनमुखी काम सुरु हुन सकेको थिएन।
त्यस बेला पशुपति दाइले बेला–बेला फोन गरेर सोध्नुहुन्थ्यो—
“जग्गा किनेर मात्र हुन्छरु”
उहाँको यो प्रश्नले निरन्तर झक्झकाइरहन्थ्यो। त्यो आलोचना मात्र थिएन, प्रेरणा पनि थियो।
अन्ततः किवी खेतीबाट काम सुरु भयो। अहिले आफ्नै र भाडामा लिइएको गरी सय रोपनीभन्दा बढी क्षेत्रमा कृषि गतिविधि भइरहेको छ। खेतीस्थलमा उहाँ तीन पटक पुगिसक्नुभएको थियो। प्रत्येक पटक उहाँले उत्साह थप्ने कुरा गर्नुहुन्थ्यो।
आज त्यो प्रेरक आवाज सुनिँदैन, तर उहाँले जगाएको विश्वास भने अझै साथमा छ।
सहकारीप्रतिको व्यवहारिक दृष्टिकोण
पशुपति दाइ सहकारी अभियानसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिनुभएको थियो। नेकपा एमालेको सहकारी विभाग प्रमुखको रूपमा उहाँले सहकारीलाई सामाजिक र आर्थिक रुपान्तरणको माध्यमका रूपमा हेर्नुहुन्थ्यो।
उहाँसँग भएका छलफलहरूमा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्थ्यो—उहाँ व्यवहारिक सोच भएका नेता हुनुहुन्थ्यो। सहकारीलाई केवल नारा र भाषणमा सीमित राख्न हुँदैन भन्ने उहाँको धारणा थियो।
ग्रीन डेभलपमेन्ट बचत तथा ऋण सहकारीको साधारण सभामा उहाँलाई आमन्त्रण गरिएको थियो। उहाँ सहज रूपमा सहभागी हुनुभयो र व्यवस्थापन, पारदर्शिता र सदस्यको विश्वास कायम राख्ने विषयमा व्यवहारिक सुझाव दिनुभयो।
सहकारी क्षेत्र संकटतर्फ गइरहेका बेला उहाँले बारम्बार अनुशासन र उत्पादनमुखी लगानीको आवश्यकता औंल्याउनुहुन्थ्यो।
सम्झनामा बाँचेको आत्मीयता
आज पनि मेसेन्जर समूहमा केही पोस्ट गर्न खोज्दा मन रोकिएजस्तो हुन्छ। किनकि पहिले जसरी उहाँको प्रतिक्रिया आउने छैन भन्ने यथार्थले मन भारी बनाउँछ।
केही व्यक्तिहरूको उपस्थिति भौतिक रूपमा समाप्त भए पनि उनीहरूको प्रभाव समाप्त हुँदैन। पशुपति दाइ त्यस्तै व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो।
उहाँले राजनीतिलाई केवल शक्ति र पदको खेलका रूपमा होइन, सम्बन्ध निर्माण र समाजसँग जोडिने माध्यमका रूपमा अभ्यास गर्नुभयो। उहाँले मानिसहरूलाई सुन्नुभयो, प्रोत्साहित गर्नुभयो र आवश्यक पर्दा कठोर रूपमा सचेत पनि गराउनुभयो।
आज उहाँ सम्झनामा मात्र हुनुहुन्छ, तर ती सम्झनाहरूले अझै पनि ऊर्जा दिन्छन्। विशेष गरी कृषि कर्मप्रतिको उहाँको विश्वास र उत्प्रेरणाले आगामी दिनहरूमा पनि काम गरिरहन प्रेरित गर्नेछ।
मानिसको जीवन सीमित हुन्छ, तर उसले छाडेको प्रभाव दीर्घकालीन हुन्छ। पशुपति दाइले पनि आफ्नो आत्मीय व्यवहार, सरलता र प्रेरणादायी सोचमार्फत धेरै मानिसहरूको मनमा स्थायी ठाउँ बनाउनुभएको छ।
मन भारी पारेर भन्नुपरेको छ—दाइ, तपाईँ अब सम्झनामा मात्र हुनुहुन्छ, तर ती सम्झनाहरू अझै जीवन्त छन्। हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
